Pełny raport historyczny

Raport historyczny na podstawie źródeł archiwalnych i opracowań naukowych

Poniższe opracowanie powstało po zestawieniu materiałów udostępnianych przez polskie i greckie instytucje państwowe, katalogów rosyjskiego Archiwum Wojskowo-Historycznego, brytyjskich The National Archives, amerykańskiego zbioru dokumentów dyplomatycznych FRUS oraz współczesnych badań naukowych.

Należy zaznaczyć, że „przeszukanie archiwów” oznacza tutaj analizę publicznie dostępnych katalogów, inwentarzy i zdigitalizowanych dokumentów. Część najważniejszych jednostek archiwalnych nie została zeskanowana i wymaga osobistej kwerendy w Moskwie, Londynie, Atenach lub zamówienia reprodukcji.

RAPORT I

Filhelleni w wojnie o niepodległość Grecji i bitwa pod Petą w 1822 roku

1. Kim byli filhelleni?

Słowo „filhellen” oznacza dosłownie „przyjaciela Greków”. W okresie wojny o niepodległość Grecji nazwą tą określano cudzoziemców, którzy wspierali greckie powstanie przeciwko Imperium Osmańskiemu.

Filhellenizm rozwinął się w Europie i Ameryce bezpośrednio po wybuchu rewolucji greckiej w 1821 roku. Jego korzenie tkwiły w fascynacji starożytną Grecją, kulturze klasycznej, romantyzmie, chrześcijańskiej solidarności z ludnością grecką, liberalizmie oraz sprzeciwie wobec porządku politycznego narzuconego Europie po kongresie wiedeńskim. Powstawały komitety zbierające pieniądze, lekarstwa i broń, wydawano książki i gazety, a ochotnicy wyruszali do Grecji, aby walczyć. Symbolem całego ruchu stał się lord George Gordon Byron, który zmarł w Messolongi w 1824 roku. (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο EIM)

Wśród ochotników znajdowali się Niemcy, Francuzi, Włosi, Szwajcarzy, Brytyjczycy, Polacy, mieszkańcy państw skandynawskich, Amerykanie i przedstawiciele innych narodowości. Wielu było byłymi oficerami armii napoleońskich, rewolucjonistami, karbonariuszami albo ludźmi, którzy po 1815 roku utracili możliwość dalszej kariery wojskowej. Ich motywacje nie były jednakowe: obok idealistów występowali poszukiwacze przygód i wojskowej sławy. (Cambridge University Press)

2. Znaczenie wojskowe filhellenów

Filhelleni przywozili ze sobą doświadczenie europejskiej wojny regularnej. Próbowali organizować oddziały ćwiczące według regulaminów zachodnioeuropejskich, w jednolitych mundurach i pod scentralizowanym dowództwem.

Powodowało to jednak problemy. Greccy powstańcy walczyli przede wszystkim jako formacje nieregularne, związane z lokalnymi dowódcami. Wykorzystywali teren, umocnienia polowe zwane tamburi, zasadzki i rozproszony ogień. Europejscy oficerowie byli natomiast przyzwyczajeni do zwartych szyków, musztry i wykonywania rozkazów według reguł wojen napoleońskich. Badacze bitwy pod Petą podkreślają, że zetknięcie tych dwóch kultur wojskowych było jednym z najważniejszych problemów całej kampanii. (Cambridge University Press)

3. Sytuacja w Grecji w 1822 roku

Powstanie rozpoczęte w 1821 roku odniosło pierwsze sukcesy w Peloponezie i środkowej Grecji, ale nie stworzyło jeszcze jednolitego państwa ani jednolitej armii. Lokalni wodzowie, politycy, dowódcy wysp i przywódcy wojskowi rywalizowali o wpływy.

W Epirze sytuacja była szczególnie trudna. Po upadku Alego Paszy z Janiny armia osmańska mogła skierować większe siły przeciwko greckim powstańcom i Souliotom. Souli, górski obszar zamieszkany przez społeczność znaną z długotrwałego oporu przeciw Osmanom, znalazło się w niebezpieczeństwie.

Aleksandros Mavrokordatos, jeden z najważniejszych polityków rewolucji, zorganizował wyprawę do Epiru. Miała ona:

• wesprzeć zagrożonych Souliotów;
• powstrzymać wojska osmańskie;
• rozszerzyć powstanie na północ;
• wzmocnić autorytet centralnego rządu;
• wykazać skuteczność nowo tworzonej armii regularnej.

Była to więc zarówno operacja wojskowa, jak i przedsięwzięcie polityczne.

4. Gdzie leży Peta?

Peta znajduje się w Epirze, około pięciu kilometrów od Arty. Bitwę stoczono 4 lipca 1822 roku według kalendarza juliańskiego, czyli 16 lipca według kalendarza gregoriańskiego.

Różnica kalendarzy jest przyczyną częstych nieporozumień. W źródłach greckich i starszych dokumentach pojawia się data 4 lipca, natomiast w opracowaniach zachodnioeuropejskich często 16 lipca. (Gov.pl)

5. Siły greckie i filhelleńskie

Armia Mavrokordatosa była niejednorodna. Składała się z:

• greckiego batalionu regularnego;
• batalionu lub kompanii filhellenów;
• ochotników z Wysp Jońskich;
• oddziałów Souliotów;
• formacji nieregularnych dowodzonych przez miejscowych kapetanów;
• oddziałów związanych m.in. z Markosem Botsarisem i Gogosem Bakolasem.

Wśród dowódców regularnych i filhelleńskich wymieniani są:

• Aleksandros Mavrokordatos – polityczny organizator wyprawy;
• Karl von Normann-Ehrenfels – niemiecki oficer i jeden z głównych dowódców filhellenów;
• Pietro Tarella – włoski oficer związany z regularnym batalionem;
• Panagiotis Rodios – grecki oficer regularnej armii;
• Jean-François-Maxime Raybaud – francuski oficer i pamiętnikarz;
• Franciszek Mierzejewski – dowódca jednego z pododdziałów filhelleńskich.

Liczebność obu stron jest sporna. Poszczególni pamiętnikarze i historycy podają różne wielkości, a współczesne badania podkreślają, że nie ma pełnej zgodności nawet co do liczby wojsk osmańskich, które pojawiły się na tyłach pozycji greckich. Grecka armia była jednak zdecydowanie słabsza liczebnie od przeciwnika. (Cambridge University Press)

6. Wojska osmańskie

Przeciwko powstańcom działały siły osmańskie związane z armią Omera Vrioniego oraz dowódcami prowadzącymi operacje w Epirze. Składały się z piechoty, kawalerii oraz formacji albańskich pozostających w służbie osmańskiej.

Wojska te miały przewagę liczebną, lepsze zaplecze i większe możliwości uzupełniania strat. Mogły także wykorzystywać konflikty między lokalnymi greckimi dowódcami oraz słabość systemu dowodzenia powstańców.

7. Rozmieszczenie przed bitwą

Siły greckie zajęły wzgórza w pobliżu Pety. Oddziały regularne i filhelleni znalazły się na wysuniętych pozycjach. Greccy nieregularni obsadzili sąsiednie wzniesienia i umocnienia.

Problemem był brak jednego, bezwzględnie uznawanego dowódcy polowego. Poszczególne oddziały zachowywały własną strukturę, a rozkazy nie zawsze były wykonywane w jednolity sposób.

Nie przygotowano też wystarczająco rozbudowanych umocnień. Niektórzy europejscy ochotnicy nie chcieli budować ziemnych stanowisk w lipcowym upale, uważając je prawdopodobnie za niezgodne z godnością regularnego żołnierza. W praktyce pozbawiło ich to ochrony, jaką zazwyczaj wykorzystywali greccy nieregularni. (Cambridge University Press)

8. Przebieg bitwy

Pierwsze osmańskie ataki zostały powstrzymane. Regularni żołnierze i filhelleni prowadzili zdyscyplinowany ogień, a ich pozycje przez pewien czas pozostawały nienaruszone.

Sytuacja zmieniła się, gdy jedno ze skrzydeł greckiego ugrupowania załamało się lub wycofało. Wojska osmańskie uzyskały możliwość wyjścia na tyły regularnego batalionu i filhellenów.

W starszej historiografii często obarczano odpowiedzialnością Gogosa Bakolasa, któremu zarzucano zdradę i celowe przepuszczenie przeciwnika. Współczesne badania nie pozwalają jednak uznać zdrady za udowodniony fakt. Kontakty greckich kapetanów z przedstawicielami osmańskimi nie były wówczas czymś wyjątkowym i mogły służyć zdobywaniu zaopatrzenia, prowadzeniu negocjacji albo dezinformacji. Niektórzy historycy zdecydowanie odrzucają oskarżenie Bakolasa o zdradę. (Cambridge University Press)

Po przełamaniu skrzydła regularni i filhelleni zostali częściowo otoczeni. Ich zwarta formacja, która wcześniej zapewniała skuteczność ognia, utrudniała szybkie wycofanie w górskim terenie.

9. Zagłada batalionu filhellenów

Batalion filhelleński poniósł katastrofalne straty. Wielu oficerów zginęło podczas obrony pozycji lub odwrotu.

Oddział Franciszka Mierzejewskiego został w końcowej fazie walki otoczony w miejscowej świątyni. Według relacji przytaczanej przez Ambasadę RP jego ludzie bronili się do wyczerpania możliwości walki, a z grupy Polaków ocalało jedynie dwóch. (Gov.pl)

Pomnik w Pecie zawiera jedenaście polskobrzmiących nazwisk, ale liczba Polaków uczestniczących w bitwie mogła sięgać siedemnastu. Ustalenie pełnej listy jest utrudnione przez:

• fonetyczny zapis nazwisk w źródłach niemieckich, francuskich i greckich;
• błędy kopistów;
• używanie pseudonimów;
• niekompletne listy oddziałów;
• zniszczenie części dokumentacji.

10. Franciszek Mierzejewski

Franciszek Mierzejewski był doświadczonym żołnierzem epoki napoleońskiej. Urodził się w Warszawie w 1786 roku. Służył w polskich szwoleżerach Gwardii Cesarskiej Napoleona i uczestniczył w wielu kampaniach, m.in. w walkach pod Wagram, podczas wyprawy na Rosję, w bitwach kampanii niemieckiej oraz w obronie Francji. Towarzyszył Napoleonowi na Elbie, a następnie uczestniczył w wydarzeniach Stu Dni. (Gov.pl)

Po zakończeniu epoki napoleońskiej jego losy prowadziły przez ruchy rewolucyjne i walki narodowowyzwoleńcze. Według materiałów Ambasady RP znalazł się także w Ameryce Południowej, w środowisku związanym z walkami Simóna Bolívara, oraz w ruchu karbonariuszy we Włoszech. Ostatecznie przybył do Grecji i zginął pod Petą. (Gov.pl)

Jego życiorys dobrze oddaje typową drogę części filhellenów: weteran Napoleona, emigrant polityczny i zawodowy wojskowy przechodził z jednego europejskiego lub narodowowyzwoleńczego konfliktu do następnego.

11. Dlaczego Grecy przegrali?

Klęska nie wynikała z jednej zdrady ani jednego błędnego rozkazu. Najważniejsze przyczyny obejmowały:

• przewagę liczebną wojsk osmańskich;
• niejednolite dowodzenie;
• słabą współpracę regularnych i nieregularnych oddziałów;
• niewystarczające rozpoznanie;
• brak zabezpieczenia skrzydeł i tyłów;
• niedostateczne przygotowanie umocnień;
• różnice językowe;
• odmienną kulturę wojskową Greków i Europejczyków;
• konflikty polityczne i osobiste między dowódcami;
• trudności zaopatrzeniowe całej wyprawy.

Współczesna analiza oparta na pamiętniku lekarza Johanna-Daniela Elstera oraz porównaniu źródeł greckich i europejskich wyraźnie odchodzi od prostego wyjaśnienia, według którego za wszystko odpowiadała zdrada jednego greckiego wodza. (Cambridge University Press)

12. Skutki bitwy

Klęska pod Petą zniszczyła pierwszy duży batalion filhelleński i poważnie osłabiła grecką armię regularną. Wyprawa do Epiru utraciła zdolność do osiągnięcia swoich celów, a Souli nie otrzymało skutecznej pomocy.

Bitwa miała również konsekwencje psychologiczne. Wielu cudzoziemców opuściło Grecję rozczarowanych warunkami, brakiem organizacji i konfliktami wewnętrznymi. Nie oznaczało to jednak końca filhellenizmu. Pomoc finansowa, polityczna, medyczna i propagandowa nadal napływała, a kolejne wydarzenia – masakra na Chios, śmierć Byrona i upadek Messolongi – jeszcze silniej oddziaływały na opinię publiczną Europy.

13. Polacy w Messolongi

Polacy walczyli również podczas obrony Messolongi. Wśród zidentyfikowanych uczestników wymienia się:

• Jana Nepomucena Dzierżawskiego, weterana wojen napoleońskich, mianowanego w 1826 roku generałem wojsk greckich;
• byłego majora armii rosyjskiej o nazwisku Grabowski, którego imienia nie ustalono;
• Michała Torosakowskiego, który utonął podczas walk.

Jedno z umocnień Messolongi nosiło imię Tadeusza Kościuszki. W 1938 roku odsłonięto tam pomnik polskich obrońców, zaprojektowany przez Henryka Uziembłę. (Gov.pl)

Nie wszystkie szczegóły popularnego opisu obrony Messolongi są jednak jednakowo pewne. Dotyczy to zwłaszcza zbiorczego przypisywania wszystkim polskim ochotnikom hasła „Za wolność waszą i naszą”, które stało się w Polsce powszechne dopiero później.

14. Rok 1827 i przełom dyplomatyczny

Znaczenie filhellenizmu wykraczało poza obecność ochotników na polach bitew. Ruch wpływał na opinię publiczną, parlamenty i rządy europejskie.

Traktat londyński z 1827 roku przewidywał zawieszenie walk i autonomię Grecji. Gdy Osmanowie nie zaakceptowali warunków, floty Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji zniszczyły flotę osmańsko-egipską w bitwie pod Navarino w październiku 1827 roku. Był to moment decydujący dla powodzenia greckiej rewolucji. (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο EIM)

Ocena historyczna

Militarna rola cudzoziemskich ochotników była mniejsza niż sugeruje późniejsza legenda. Nie wygrali oni wojny za Greków. Ich znaczenie było jednak ogromne na płaszczyźnie symbolicznej, politycznej i propagandowej. Śmierć cudzoziemców tworzyła w Europie przekonanie, że grecka rewolucja nie jest lokalnym buntem, lecz częścią ogólnej walki o wolność.

RAPORT II

13. Pułk Strzelców Armii Imperium Rosyjskiego

1. Pełna nazwa i najważniejsze zastrzeżenie

Jednostka znana później jako:

13. Pułk Strzelców generała-feldmarszałka wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza

istniała jako pułk od końca 1888 roku. Tradycje jednostki sięgały jednak 1843 roku.

Nie należy więc pisać, że „13. Pułk powstał w 1843 roku” bez wyjaśnienia. W 1843 roku powstał jego poprzednik – 4. Batalion Strzelców. Numer 13 otrzymał później, a w pułk został rozwinięty dopiero w latach 1888–1889. (Gwar)

2. Powstanie jednostki

14 sierpnia 1843 roku utworzono 4. Batalion Strzelców z żołnierzy pułków jegrów 6. Korpusu Armijnego.

Kompilacja historii pułku, oparta na imperialnych rozkazach wojskowych, podaje, że formowanie odbyło się w Helsingforsie, dzisiejszych Helsinkach, przy Lejb-Gwardyjskim Batalionie Fińskim. (Ria1914)

Strzelcy stanowili w armii rosyjskiej formacje przeznaczone pierwotnie do prowadzenia celniejszego ognia, działań w luźniejszym szyku, rozpoznania i osłony piechoty liniowej. W drugiej połowie XIX wieku różnice między nimi a zwykłą piechotą stopniowo malały, ale pułki strzeleckie zachowywały odrębną tradycję i organizację.

3. Zmiany nazw i organizacji

1843	4. Batalion Strzelców
1845	5. Batalion Strzelców
1856–1857	13. Armijny Batalion Strzelców, następnie 13. Batalion Strzelców
1879	13. Batalion Strzelców księcia Bułgarii
1885	powrót do nazwy 13. Batalion Strzelców
31 grudnia 1888	przemianowanie na 13. Pułk Strzelców
styczeń 1889	faktyczne zakończenie rozwinięcia batalionu w pułk
1912	nadanie honorowego imienia wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza
1918	koniec istnienia jednostki dawnej armii imperialnej

(Ria1914)

4. Garnizony

W różnych okresach batalion lub pułk stacjonował m.in. w:

• Helsingforsie;
• Stawropolu;
• Chersoniu;
• Teodozji;
• Odessie.

Od końca lat siedemdziesiątych XIX wieku jego najważniejszym stałym garnizonem była Odessa. Pułk należał do 4. Brygady Strzelców, później przekształcanej w 4. Dywizję Strzelców, podporządkowaną 8. Korpusowi Armijnemu. (Ria1914)

Położenie w Odeskim Okręgu Wojskowym tłumaczy możliwość wykorzystania żołnierzy pułku w operacjach na Bałkanach, Morzu Czarnym i we wschodniej części Morza Śródziemnego.

5. Kampania w Siedmiogrodzie w 1849 roku

Jednostka brała udział w rosyjskiej interwencji przeciwko rewolucji węgierskiej. Za działania w Siedmiogrodzie otrzymała dwie srebrne trąby z napisem upamiętniającym „uspokojenie Transylwanii w 1849 roku”. (Gwar)

Określenie „uspokojenie” pochodzi z oficjalnego języka Imperium Rosyjskiego. Historycznie była to zbrojna interwencja armii carskiej w celu stłumienia rewolucji węgierskiej i przywrócenia władzy Habsburgów.

6. Wojna krymska

W latach 1854–1855 batalion uczestniczył w wojnie wschodniej, czyli wojnie krymskiej. Za działania w 1854 roku żołnierze otrzymali odznaki na nakrycia głowy, a oficerowie później także odpowiadające im oznaki na ryngrafach. Dostępne zestawienie nie wskazuje jednak konkretnej bitwy, z którą związane było to wyróżnienie. (Gwar)

7. Wojna rosyjsko-turecka 1877–1878

Batalion walczył w europejskiej części Imperium Osmańskiego. Za działania pod Dżuranli 19 lipca oraz dwukrotne przejście przez Bałkany w 1877 roku otrzymał sztandar św. Jerzego z odpowiednią inskrypcją. (Gwar)

Wojna ta doprowadziła m.in. do powstania autonomicznego Księstwa Bułgarii. Z tego okresu pochodzi czasowe nadanie batalionowi tytularnego szefostwa księcia Bułgarii.

8. Rozwinięcie w pułk

31 grudnia 1888 roku batalion formalnie przemianowano na 13. Pułk Strzelców. Faktyczne rozwinięcie organizacyjne zakończono w styczniu 1889 roku.

Pułk był wówczas jednostką 4. Brygady Strzelców Odeskiego Okręgu Wojskowego. W 1898 roku wydzielono z niego jedną kompanię do tworzenia 11. Wschodniosyberyjskiego Pułku Strzelców. (Ria1914)

9. Dowódcy w okresie związanym z Kretą

Baza oficerów Armii Imperium Rosyjskiego podaje następujących dowódców:

• Konstantin Aleksiejewicz Moisiejew – do stycznia 1897 roku;
• Wasilij Pietrowicz Żołtanowski – do lipca 1899 roku;
• Władisław Francewicz Boufal – od sierpnia 1899 do czerwca 1905 roku;
• Mieczisław-Konstantin Erazmowicz Roszkowski – od sierpnia 1905 do grudnia 1908 roku;
• Iwan Lwowicz Wasiljew – około 1909–1913.

W internetowej kompilacji występuje jednak niemożliwe nakładanie się dat Moisiejewa i Żołtanowskiego. Dlatego nie można jeszcze całkowicie pewnie wskazać, kto formalnie dowodził pułkiem w chwili rozpoczęcia operacji kreteńskiej w marcu 1897 roku. Najbardziej prawdopodobnym dowódcą był Żołtanowski, ale rozstrzygnięcie wymaga porównania oryginalnych roczników armii i rozkazów personalnych. (Ria1914)

Nazwiska Boufala i Roszkowskiego brzmią polsko lub środkowoeuropejsko, lecz samo brzmienie nazwiska nie wystarcza do określenia narodowości ani osobistej tożsamości tych oficerów.

10. Czy cały 13. Pułk stacjonował na Krecie?

Oficjalna strona miasta Rethymno podaje, że osiemnastu Polaków pochowanych na miejscowym cmentarzu służyło w 13. Pułku Strzelców i przebywało w Rethymno w latach 1897–1905. W rosyjskich siłach okupacyjnych miało służyć, zależnie od okresu, około 200–300 Polaków. (Rethymno)

Nie udało się jednak znaleźć dokumentu dowodzącego, że cały pułk nieprzerwanie okupował Rethymno od 1897 do 1905 roku. Wręcz przeciwnie, historia jednostki wskazuje, że:

• w sierpniu 1900 roku pułk wysłano z brygadą do obwodu kwantuńskiego;
• około 1902 roku powrócił do Odessy;
• w grudniu 1904 roku został zmobilizowany i wysłany na Daleki Wschód;
• w 1905 roku uczestniczył w wojnie rosyjsko-japońskiej.

(Ria1914)

Z zestawienia tych danych wynika, że informacje kreteńskie należy interpretować ostrożnie. Możliwe, że:

1. na Krecie stacjonowały tylko wydzielone kompanie lub pododdziały pułku;
2. następowały rotacje żołnierzy;
3. żołnierze wcześniej należący do pułku pozostawali w składzie kreteńskiego garnizonu;
4. późniejsza tablica lub lokalny opis przypisały wszystkich Polaków jednej jednostce;
5. w którymś źródle doszło do pomylenia numeru pułku albo batalionu.

To jeden z najważniejszych problemów wymagających dalszej kwerendy.

11. Polacy w rosyjskim garnizonie

Polacy służyli w mundurach Imperium Rosyjskiego, ponieważ ziemie dawnej Rzeczypospolitej znajdowały się pod zaborami. Służba w armii carskiej nie oznaczała, że utożsamiali się z rosyjskim państwem. Wielu było poborowymi.

Ich odrębność była widoczna przede wszystkim w religii. Rosjanie byli przeważnie prawosławni, a Polacy katolikami. W Rethymno zbudowano dla nich kościół św. Antoniego Padewskiego. Wiosną 1899 roku przybył tam polski jezuita Marcin Czermiński, który opisywał ogromne wzruszenie żołnierzy mogących po długim czasie modlić się i spowiadać po polsku. (Rethymno)

12. Polscy zmarli w Rethymno

Na katolickim cmentarzu w Rethymno znajduje się osiemnaście grobów przypisywanych polskim żołnierzom.

Nie istnieją obecnie znane dokumenty pozwalające ustalić przyczynę śmierci każdego z nich. Część mogła umrzeć z powodu:

• malarii;
• tyfusu;
• czerwonki;
• innych chorób zakaźnych;
• wypadków;
• ran;
• działań zbrojnych.

Lokalna tradycja mówi o trzech Polakach poległych podczas walk w 1905 roku w rejonie Atsipopoulo i Mylopotamos, ale oficjalne opracowanie miasta Rethymno zaznacza brak pisemnych dowodów. (Rethymno)

13. Daleki Wschód i wojna rosyjsko-japońska

W 1900 roku pułk znalazł się w rejonie Kwantungu. Następnie powrócił do Odessy, lecz pod koniec 1904 roku ponownie skierowano go na Daleki Wschód. W 1905 roku działał w ramach związków taktycznych uczestniczących w wojnie rosyjsko-japońskiej. (Ria1914)

Nie należy więc przypisywać dowództwu pułku udziału w kreteńskim powstaniu Theriso bez znalezienia osobnych dokumentów dotyczących wydzielonego rosyjskiego kontyngentu w Rethymno.

14. I wojna światowa

W 1914 roku pułk należał do 4. Brygady Strzelców, 8. Korpusu Armijnego i rosyjskiej 8. Armii na Froncie Południowo-Zachodnim. Zachowały się jego dzienniki działań bojowych z lat 1915–1917. (Gwar)

Pod koniec 1917 roku jednostkę planowano poddać ukrainizacji. Rozpad armii imperialnej i rewolucja rosyjska doprowadziły następnie do końca istnienia pułku.

15. Materiały archiwalne pułku

Rosyjski Państwowy Wojskowo-Historyczny Archiw – RGVIA – posiada odrębny zespół:

Fond 3278 – 13. Pułk Strzelców

Inwentarz obejmuje 156 jednostek archiwalnych z lat 1899–1918. (guides.rusarchives.ru)

W zespole mogą znajdować się:

• rozkazy dzienne;
• wykazy osobowe;
• raporty o stanie pułku;
• listy chorych i zmarłych;
• dokumenty mobilizacyjne;
• korespondencja;
• dokumentacja gospodarcza;
• informacje o wydzielaniu kompanii i pododdziałów.

Problem polega na tym, że daty zespołu zaczynają się w 1899 roku, a pierwsze dwa lata interwencji na Krecie mogą być opisane w dokumentacji 4. Brygady Strzelców, Odeskiego Okręgu Wojskowego, rosyjskiego korpusu ekspedycyjnego albo Ministerstwa Wojny.

RAPORT III

Interwencja mocarstw europejskich na Krecie w latach 1897–1905

1. Geneza kryzysu

Kreta pozostawała częścią Imperium Osmańskiego, ale większość jej mieszkańców stanowili greccy chrześcijanie. W XIX wieku wybuchały kolejne powstania, których zasadniczym celem była enosis, czyli zjednoczenie z Królestwem Grecji.

W latach 1896–1897 konflikt między społecznością chrześcijańską i muzułmańską uległ ponownej eskalacji. Dochodziło do zabójstw, podpaleń, wysiedleń i walk. Rząd grecki wysłał na wyspę ekspedycję wojskową pod dowództwem pułkownika Timoleona Vassosa, która miała ogłosić przyłączenie Krety do Grecji. (ime.gr)

Mocarstwa europejskie obawiały się, że konflikt doprowadzi do wojny grecko-osmańskiej, rozpadu równowagi na Bałkanach i bezpośredniego starcia Rosji z Austro-Węgrami albo innych państw.

2. Które państwa interweniowały?

Początkowo wspólną eskadrę utworzyło sześć mocarstw:

• Wielka Brytania;
• Francja;
• Rosja;
• Włochy;
• Austro-Węgry;
• Cesarstwo Niemieckie.

Ich okręty stworzyły tzw. Międzynarodową Eskadrę, a admirałowie najważniejszych flot utworzyli Radę Admirałów, która przez pewien okres sprawowała na wyspie faktyczną władzę ponad administracją osmańską. (ResearchGate)

Interwencja odbywała się formalnie za zgodą Imperium Osmańskiego, ale w praktyce władze osmańskie miały niewielką możliwość jej odrzucenia.

3. Pierwotne cele mocarstw

W lutym i marcu 1897 roku mocarstwa nie przystępowały do działań jako sojusznicy kreteńskich powstańców. Ich główne cele były inne:

• zatrzymać grecką ekspedycję;
• nie dopuścić do natychmiastowej aneksji wyspy;
• zapobiec wojnie grecko-osmańskiej;
• ochronić ludność chrześcijańską i muzułmańską;
• utrzymać równowagę międzynarodową;
• wymusić rozwiązanie autonomiczne.

Brytyjskie badania archiwalne pokazują, że początkowo celem interwencji było raczej utrzymanie osmańskiego status quo niż wyzwolenie Krety. Dopiero rozwój wydarzeń doprowadził mocarstwa do usunięcia armii osmańskiej i stworzenia państwa autonomicznego. (ResearchGate)

4. Blokada Krety

Od 21 marca 1897 roku mocarstwa prowadziły formalną blokadę wyspy. Dokumenty dyplomatyczne wskazują, że:

• statki pod grecką banderą miały być zatrzymywane;
• kontrolowano dostawy broni i ludzi;
• statki neutralne i należące do mocarstw mogły wchodzić do wybranych portów pod określonymi warunkami.

Blokada miała odciąć powstańców od pomocy wojskowej z Grecji i zmusić Ateny do wycofania ekspedycji. (Historia Departamentu Stanu)

5. Bombardowanie Akrotiri

9 lutego według kalendarza używanego wówczas w Grecji, czyli 21 lutego 1897 roku według kalendarza gregoriańskiego, okręty mocarstw ostrzelały pozycje chrześcijańskich powstańców na półwyspie Akrotiri koło Chanii.

Wydarzenie wywołało międzynarodowe oburzenie, ponieważ okręty chrześcijańskich państw strzelały do chrześcijańskich powstańców walczących przeciwko władzy osmańskiej. W greckiej pamięci historycznej bombardowanie stało się jednym z symboli sprzeczności polityki mocarstw. (foundation.parliament.gr)

Nie było to jednak wsparcie Osmanów w celu całkowitego stłumienia rewolucji. Mocarstwa chciały przede wszystkim narzucić obu stronom zawieszenie działań i własne rozwiązanie polityczne.

6. Operacja w Kandanos

Jednym z pierwszych wspólnych przedsięwzięć była operacja ewakuacyjna w rejonie Kandanos. Międzynarodowy oddział marynarzy i piechoty morskiej przedarł się w głąb wyspy, aby wyprowadzić otoczonych osmańskich żołnierzy i muzułmańskich cywilów.

W operacji uczestniczyli Brytyjczycy, Francuzi, Rosjanie, Włosi i Austro-Węgrzy. Dochodziło do wymiany ognia z kreteńskimi powstańcami, ale zasadniczym celem nie było zdobywanie terytorium, lecz ewakuacja i zapobieżenie masakrze. (Wikipedia)

7. Podział wyspy na strefy

Po wycofaniu Niemiec pod koniec 1897 roku oraz Austro-Węgier w 1898 roku na Krecie pozostały cztery główne mocarstwa okupacyjne.

Włochy	zachodnia część wyspy, w tym rejon Kissamos
Rosja	środkowo-zachodnia część Krety i Rethymno
Wielka Brytania	środkowo-wschodnia część wyspy i Candia/Heraklion
Francja	wschodnia Kreta, zwłaszcza Lasithi, Sitia, Agios Nikolaos i Ierapetra
Wszystkie cztery	Chania i zatoka Souda pod wspólną kontrolą międzynarodową

Podział ten jest widoczny na mapie sporządzonej przez brytyjskiego dowódcę Herberta Chermside’a. (ResearchGate)

Granice stref nie zawsze były identyczne z granicami późniejszych jednostek administracyjnych. Mocarstwa utrzymywały także okręty i mniejsze posterunki poza swoimi podstawowymi sektorami.

8. Wielka Brytania – Candia i Heraklion

Brytyjski kontyngent koncentrował się w Candii, dzisiejszym Heraklionie. Do jego zadań należały:

• ochrona portu i murów miejskich;
• oddzielanie pozycji powstańców od wojsk osmańskich;
• patrolowanie terenu;
• ochrona budynków publicznych i konsulatów;
• działania sanitarne;
• interwencje podczas zamieszek;
• późniejsze rozbrajanie mieszkańców.

Wśród brytyjskich jednostek służących na wyspie znajdowały się m.in. Seaforth Highlanders, Royal Welsh Fusiliers, Highland Light Infantry, Royal Artillery i późniejsze pułki wysłane jako posiłki. (ResearchGate)

Masakra w Candii 6 września 1898 roku

Bezpośrednią przyczyną starcia była próba przekazania urzędu celnego lub podatkowego administracji chrześcijańskiej. W innych strefach podobne działania przebiegły względnie spokojnie, lecz w Candii wybuchły rozruchy.

Uzbrojeni muzułmańscy nieregularni zaatakowali mały oddział Highland Light Infantry i chrześcijańskich mieszkańców. Brytyjski garnizon został przez kilka godzin ostrzeliwany, a wojska osmańskie początkowo nie podjęły skutecznej interwencji.

Zginęło 14 brytyjskich żołnierzy, a 27 zostało rannych. Zamordowano również brytyjskiego wicekonsula i dużą liczbę kreteńskich chrześcijan. Liczba greckich ofiar pozostaje sporna: źródła podają od ponad 150 do kilkuset zabitych. (ResearchGate)

Masakra była przełomem. Mocarstwa uznały, że dalsza obecność armii osmańskiej na Krecie jest niemożliwa. Pod groźbą użycia siły Turcy zostali zmuszeni do ewakuacji wyspy; ostatnie oddziały odeszły w listopadzie 1898 roku. (ResearchGate)

9. Rosja – Rethymno

Rosjanie wylądowali w Rethymno w marcu 1897 roku. Ich strefa obejmowała miasto oraz znaczną część środkowo-zachodniej Krety. Ostatnie oddziały rosyjskie opuściły Rethymno w styczniu 1909 roku. (Rethymno)

Do ich obowiązków należały:

• utrzymywanie porządku w mieście;
• rozdzielanie społeczności chrześcijańskiej i muzułmańskiej;
• ochrona portu, fortecy i urzędów;
• rozbrajanie oddziałów;
• wspieranie administracji autonomicznej;
• przeciwdziałanie wystąpieniom przeciwko władzy księcia Jerzego.

W rosyjskim kontyngencie służyli Polacy. Ich liczebność w różnych okresach szacowano na 200–300 żołnierzy. (Rethymno)

10. Francja – wschodnia Kreta

Francuzi kontrolowali przede wszystkim wschodnią część wyspy – okolice Lasithi, Sitii, Agios Nikolaos i Ierapetry.

Francuska marynarka prowadziła:

• misje ewakuacyjne;
• dostawy żywności;
• ochronę uchodźców;
• rozdzielanie walczących społeczności;
• zabezpieczanie portów;
• później także rozbrajanie ludności.

Francuskie dokumenty wojskowe i dzienniki marynarzy dotyczące okupacji zachowały się częściowo w archiwach rodzinnych, wojskowych oraz Bibliothèque nationale de France. Istnieją m.in. materiały o francuskich misjach humanitarnych w Lasithi w lutym i marcu 1897 roku. (site.destelle.free.fr)

11. Włochy – zachodnia Kreta

Włoska strefa znajdowała się w zachodniej części wyspy, zwłaszcza w rejonie Kissamos. Włosi uczestniczyli wcześniej także w działaniach Międzynarodowej Eskadry i operacjach wspólnych.

Ich znaczenie wykraczało poza służbę okupacyjną. Nową kreteńską żandarmerię organizowano na wzór włoskich karabinierów. Był to jeden z ważnych elementów budowy administracji autonomicznego państwa kreteńskiego. (foundation.parliament.gr)

W dostępnych źródłach nie odnotowano w latach 1898–1905 wielkiej bitwy prowadzonej wyłącznie przez włoski kontyngent. Jego działalność miała głównie charakter garnizonowy, policyjny i administracyjny.

12. Austro-Węgry

Austro-Węgry uczestniczyły w pierwszej fazie interwencji przede wszystkim siłami morskimi. Ich okręty brały udział w blokadzie, wspólnych demonstracjach siły i operacjach ewakuacyjnych.

Monarchia habsburska była szczególnie zainteresowana niedopuszczeniem do zmiany równowagi na Bałkanach i wzrostu rosyjskich wpływów. Austro-Węgry wycofały się z aktywnej okupacji w 1898 roku. (Wikipedia)

13. Cesarstwo Niemieckie

Niemcy skierowały okręty do Międzynarodowej Eskadry, ale nie wysłały dużego kontyngentu wojsk lądowych. Berlin był bardziej przychylny zachowaniu interesów Imperium Osmańskiego niż część pozostałych mocarstw.

Kiedy większość państw zaczęła popierać szeroką autonomię Krety i ograniczenie władzy sułtana, Niemcy wycofały się z operacji pod koniec 1897 roku. (Wikipedia)

14. Wojna grecko-turecka w 1897 roku

Mimo interwencji mocarstw konflikt doprowadził do wojny Grecji z Imperium Osmańskim. Główne działania wojenne rozegrały się nie na Krecie, lecz w Tesalii i Epirze.

Armia grecka poniosła klęskę. Mocarstwa powstrzymały jednak Osmanów przed narzuceniem Grecji jeszcze cięższych warunków i jednocześnie wymusiły wycofanie greckiej ekspedycji z Krety.

Paradoksalnie militarna porażka Grecji nie przywróciła pełnej władzy osmańskiej na wyspie. Zamiast tego przyspieszyła tworzenie systemu autonomicznego.

15. Powstanie Państwa Kreteńskiego

Po masakrze w Heraklionie i wycofaniu wojsk osmańskich mocarstwa utworzyły autonomiczne Państwo Kreteńskie, formalnie pozostające pod zwierzchnictwem sułtana.

Wysokim komisarzem został książę Jerzy, syn króla Grecji Jerzego I. Przybył do zatoki Souda 9 grudnia 1898 roku. (foundation.parliament.gr)

Państwo otrzymało:

• własny rząd;
• parlament;
• konstytucję;
• sądy;
• administrację;
• żandarmerię;
• system oświaty;
• stopniowo także kreteńską milicję.

Formalna zwierzchność osmańska coraz bardziej stawała się fikcją, ale Kreta nie została jeszcze oficjalnie włączona do Grecji.

16. Eleftherios Venizelos i konflikt z księciem Jerzym

Eleftherios Venizelos był jednym z przywódców powstania w 1897 roku, a następnie współtwórcą konstytucji Państwa Kreteńskiego i ministrem sprawiedliwości.

Początkowo współpracował z księciem Jerzym, lecz z czasem oskarżył go o:

• autorytarny sposób rządzenia;
• ograniczanie roli parlamentu;
• niewłaściwe prowadzenie rozmów o zjednoczeniu z Grecją;
• uzależnianie polityki wyspy od osobistej dyplomacji księcia.

W 1901 roku Venizelos został usunięty z rządu. Konflikt doprowadził do rewolucji w Theriso w 1905 roku. (Fundacja Wenizelosa)

17. Rewolucja Theriso w 1905 roku

W marcu 1905 roku Venizelos, Konstantinos Foumis i Konstantinos Manos utworzyli w Theriso ośrodek rewolucyjny. Ogłosili dążenie do zjednoczenia Krety z Grecją i wystąpili przeciwko rządom księcia Jerzego.

Powstańcy stworzyli własną administrację, drukowali gazetę, znaczki i akty prawne. Mocarstwa nie były zgodne, czy należy ich zbrojnie stłumić.

Najkrwawsze walki z wojskami europejskimi rozegrały się między powstańcami a Rosjanami w:

• Atsipopoulo;
• Georgioupoli.

(Fundacja Wenizelosa)

Rewolucja zakończyła się po około ośmiu miesiącach kompromisem. Nie przyniosła natychmiastowej unii z Grecją, ale doprowadziła do odejścia księcia Jerzego. W 1906 roku zastąpił go Aleksandros Zaimis, a Kreta otrzymała bardziej liberalną konstytucję. (Fundacja Wenizelosa)

Czy w walkach 1905 roku polegli Polacy?

Miejscowa tradycja w Rethymno mówi, że trzech Polaków mogło zginąć podczas walk w rejonie Atsipopoulo i Mylopotamos. Nie zachował się jednak znany dokument wojskowy potwierdzający ich nazwiska, jednostki ani okoliczności śmierci. (Rethymno)

Co więcej, główne siły 13. Pułku Strzelców były w tym czasie kierowane na Daleki Wschód. Dlatego hipoteza o Polakach z tego pułku walczących w 1905 roku na Krecie wymaga szczególnie dokładnej weryfikacji.

DODATKOWE USTALENIA

1. Interwencja nie była jednoznacznie „wyzwoleńcza”

W późniejszych przemówieniach rocznicowych wojska mocarstw przedstawiano jako przyjaciół i wyzwolicieli Kreteńczyków. Rzeczywistość była bardziej złożona.

W 1897 roku mocarstwa:

• ostrzeliwały chrześcijańskich powstańców;
• blokowały dostawy z Grecji;
• zmusiły grecką armię do opuszczenia wyspy;
• przez pewien czas współpracowały z administracją osmańską.

Dopiero później usunęły wojska osmańskie i stworzyły warunki autonomii. Interwencja była jednocześnie operacją stabilizacyjną, polityką imperialną i stopniowym procesem emancypacji Krety.

2. Największym zagrożeniem dla żołnierzy były choroby

Europejscy żołnierze znacznie częściej umierali z powodu chorób niż w walce. W brytyjskim kontyngencie występowały:

• malaria;
• czerwonka;
• tyfus;
• bruceloza;
• ospa;
• błonica.

W 1898 roku sam tyfus spowodował wśród Brytyjczyków 131 hospitalizacji i 34 zgony. W 1898 roku odnotowano również ponad tysiąc przypadków malarii w brytyjskim kontyngencie. (ResearchGate)

Jest więc bardzo prawdopodobne, że część Polaków pochowanych w Rethymno zmarła wskutek epidemii lub warunków służby, a nie podczas walk.

3. Zmiana znaczenia terminu „wróg”

Brytyjskie dokumenty pokazują, jak szybko zmieniała się sytuacja. Początkowo europejskie oddziały miały powstrzymywać greckich powstańców i wspierać utrzymanie osmańskiego porządku. Po masakrze w Candii ich przeciwnikami stali się osmańscy nieregularni, a wcześniejsi powstańcy stali się partnerami przy tworzeniu autonomicznej administracji. (ResearchGate)

4. Kreta pozostawała pod kontrolą europejską dłużej niż do 1905 roku

Rok 1905 nie zakończył interwencji. Oddziały mocarstw pozostawały na wyspie jeszcze kilka lat. Rosjanie opuścili Rethymno w styczniu 1909 roku, a ostatnie większe kontyngenty brytyjskie wycofały się latem 1909 roku. (Rethymno)

Formalne zjednoczenie Krety z Grecją zostało międzynarodowo uznane dopiero po wojnach bałkańskich, w 1913 roku. (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο EIM)

Najważniejsze archiwa do dalszej kwerendy

Rosja

Najważniejszy jest Rosyjski Państwowy Wojskowo-Historyczny Archiw:

• RGVIA, fond 3278 – 13. Pułk Strzelców;
• dokumenty 4. Brygady Strzelców;
• akta Odeskiego Okręgu Wojskowego;
• akta rosyjskiego korpusu ekspedycyjnego na Krecie;
• roczniki i spisy oficerów armii;
• rozkazy dotyczące wydzielania kompanii;
• listy strat i księgi zgonów.

Publiczny inwentarz potwierdza istnienie 156 jednostek archiwalnych dotyczących pułku, ale nie udostępnia ich pełnej treści online. (guides.rusarchives.ru)

Wielka Brytania

W The National Archives w Kew znajdują się m.in.:

• CAB 37/44/12 – telegramy dotyczące działań na Krecie z marca 1897 roku;
• ADM 116/93 – korespondencja Foreign Office i Admiralicji dotycząca Krety w 1898 roku;
• FO 925/3188 – mapa Krety z rozmieszczeniem wojsk według stanu z 10 kwietnia 1897 roku.

Część materiałów nie jest zdigitalizowana i wymaga zamówienia kopii albo wizyty w archiwum. (Discovery)

Grecja

Do najważniejszych zbiorów należą:

• Archiwa Greckiego Odrodzenia Narodowego;
• Archiwum Narodowego Muzeum Historycznego;
• zbiory Fundacji Parlamentu Greckiego;
• Fundacja Eleftheriosa Venizelosa;
• archiwum i biblioteka cyfrowa Anemi Uniwersytetu Kreteńskiego;
• archiwa miejskie Rethymno, Chanii i Heraklionu;
• katolickie księgi parafialne Rethymno.

Polska

W polskich zbiorach należy szukać przede wszystkim:

• materiałów dotyczących Franciszka Mierzejewskiego i innych weteranów napoleońskich;
• korespondencji polskich filhellenów;
• spuścizny ojca Marcina Czermińskiego;
• akt polskich placówek dyplomatycznych w Grecji;
• dokumentacji uroczystości w Rethymno z 1933, 1935 i 1976 roku;
• materiałów Ministerstwa Spraw Zagranicznych i organizacji polonijnych.

W publicznym indeksie polskich Archiwów Państwowych nie udało się odnaleźć kompletnego, zdigitalizowanego zespołu dotyczącego 13. Pułku ani pełnej listy polskich filhellenów. Brak wyniku w wyszukiwarce nie oznacza jednak braku takich dokumentów – mogą znajdować się w nieopisanych cyfrowo teczkach, archiwach kościelnych, bibliotekach albo spuściznach rodzinnych.

Wnioski końcowe

Polski udział w historii walk o wolność Grecji obejmuje co najmniej dwa zupełnie różne zjawiska.

W latach 1821–1827 Polacy przybywali jako dobrowolni filhelleni. Walczyli z własnej woli po stronie greckich powstańców. Najbardziej znanym epizodem była katastrofalna bitwa pod Petą, w której zginął Franciszek Mierzejewski i niemal cały polski pododdział.

W latach 1897–1905 Polacy znaleźli się na Krecie jako żołnierze armii rosyjskiej. Nie reprezentowali niepodległego państwa polskiego, ponieważ Polska nie istniała. Zachowali jednak własną religię, język i poczucie narodowej odrębności. Część z nich zmarła na wyspie i została pochowana w Rethymno.

Najważniejszym nowym ustaleniem jest rozbieżność między lokalną tradycją a historią 13. Pułku Strzelców. Pułk nie mógł jako całość nieprzerwanie stacjonować w Rethymno do 1905 roku, ponieważ jego udokumentowane dzieje obejmują w tym czasie służbę w Kwantungu i wojnę rosyjsko-japońską. Aby ustalić prawdziwą historię osiemnastu Polaków, trzeba odnaleźć listy konkretnych kompanii, rozkazy rotacyjne oraz księgi zgonów rosyjskiego kontyngentu i parafii katolickiej w Rethymno.